Gdy Strzelce były stolicą

Jak wyglądał Zamek stołeczny w Strzelcach Opolskich? Jego obraz i opis starał się zrekonstruować jeden z naszych Czytelników

W artykule „Tajemnice czerwonej teczki” przedstawiono najstarszy, znany wizerunek Strzelec Opolskich z roku 1537. Widoczna jest na nim także ruina zamku książęcego.

Czy jest to w miarę wiarygodny wizerunek naszego zamku, czy też tylko artystyczna jego wizja? Opierając się na najnowszych wynikach badań archeologicznych i studyjnych przedstawię prawdopodobny wygląd zamku z XIV wieku, kiedy nasze miasto było stolicą księstwa.

GRÓD NA BAGNIE
Większość z nas myśli, że korpus dzisiejszej ruiny wyglądał tak samo w średniowieczu. Prawda jest jednak inna. Aby poznać tajemnice tego miejsca musimy cofnąć się jednak w czasie do odległej przeszłości.

Ok. 700 lat przed naszą erą na terenie Polski kształtowała się kultura łużycka. Wspólnoty mieszkające na naszym terenie, wykorzystując naturalne warunki, rozpoczęły budowę kompleksu obronnego na obszarze dzisiejszego zamku i parku, wykorzystując miejscowe surowce (kamień wapienny). Wzniesiono wały obronne i system fos, zasilanych z wód pobliskich bagien. Na wałach postawiono palisady drewniane, prawdopodobnie podobne do tych, jakie widzimy w zrekonstruowanym grodzie w Biskupinie. Na majdanie osady obronnej znajdowały się liczne budynki drewniane. Musiał to być duży ośrodek tej kultury bo z tego okresu znajdowano i znajduje się liczne ślady w postaci ceramiki i wyrobów z brązu – jak miało to miejsce np.: w tzw. grobie książęcym z Adamowic, czy na Ruinie. Przez kolejnych kilkaset lat wykorzystywano te fortyfikacje. Z czasem jednak pozostały tylko porośnięte wały w bagiennym terenie.

W XIII wieku wykorzystano ponownie ten system do budowy nowego kompleksu. Książe Bolko I Opolski kazał wybudować wzmocniony drewniany dwór myśliwski w oparciu o istniejący już system obronny. Pogłębiono fosy, nadsypano wały, umieszczając na ich wieńcu drewnianą palisadę. Niestety w 1273 roku został on spalony.

Postanowiono, ze względów strategicznych, że wybudowany zostanie tutaj zamek murowany. Podobnie jak to miało miejsce w tym okresie na całym Śląsku – postawiono potężną wieżę obronną, wkomponowaną w istniejący już system wodno–ziemny, składający się z fosy wewnętrznej o głębokości 3m i szerokości 10m, fosy zewnętrznej o głębokości 1m rozdzielonych 11-metrowyej szerokości i 1,5-metrowej wysokości wałem ziemnym . Fosa zewnętrzna łączyła się z bagnami biegnącymi na południe od zamku.

W miejscu dzisiejszego budynku bramowego wzniesiono (na planie prostokąta o wymiarach 14m x 16m) potężną budowle o grubości murów sięgających 1,8m. Wnętrze było przedzielone ścianą działową. Wieża o wysokości 17m posiadała piwnice oraz trzy poziomy mieszkalne, zwieńczone czterospadowym dachem. Komunikacja między poziomami odbywała się za pomocą kręconych schodów. Była to klatka ze spiralną metalową konstrukcją (Mówi o niej urbarz z 1534 roku – tzw. ”Wandeltreppe”).

Pozostałością tej wieży jest szczelina w ścianie północnej o wymiarach 10cm i wysokości 1m – tzw. okno szczelinowe. Południowa ściana wieży opierała się o fosę wewnętrzną tak samo jak mur kurtynowy, okalający majdan zamku, na którym znajdowały się inne zabudowania drewniane (gospodarcze). Cały kompleks murowany wykonano z płytek wapiennych związanych zaprawą piaskowo – wapienną. Komnaty posiadały sklepienie kolebkowe.

NOWE PORZĄDKI
Taki stan zabudowy istniał do roku 1313, kiedy to w wyniku podziałów dynastycznych książę Albert otrzymał we władanie, specjalnie dla niego utworzone: Księstwo Strzeleckie.

Obszarem obejmowało ono dzisiejszy powiat strzelecki, powiat krapkowicki i część powiatu lublinieckiego. W jego skład wchodziły między innymi takie miejscowości jak Strzelce, Groszowice, Krapkowice, Otmęt i Lubliniec.

Zamek musiał zostać dostosowany do potrzeb stolicy. Rozpoczęto więc jego rozbudowę. Zasypano cześć fosy i zniwelowano wał. Cztery metry na wschód od istniejącej już wieży wybudowano drugą wieże mieszkalną o podstawie trapezowej i wymiarach 9,6m x 13,4m. Wieża był dwukondygnacyjna zwieńczona czterospadowym dachem. Zachowana jest dolna jej część w postaci kondygnacji sklepionej kolebkowo i wspartej na potężnym filarze – do 1945 roku wykorzystywana jako piwnica do składnia beczek z winem.

Na zniwelowanym obszarze w odległości 11 metrów od południowej ściany pierwszej wieży wybudowano mur kurtynowy oraz dwa mury cztero arkadowe, stanowiące ściany dwóch skrzydeł: wschodniego i zachodniego. Budynki prawego i lewego skrzydła były dwupiętrowe. W dolnych kondygnacjach arkady posiadały rozpiętość 3,5m.

Na poziomie pierwszego piętra (podobnie jak w większości tego typu budowli) istniały drewniane krużganki przykryte dachem. Był to szlak komunikacyjny, umożliwiający połączenie wszystkich kondygnacji zamku. Podobna klatka łączyła na poziomie pierwszego piętra dwie wieże. Powstały dziedziniec został wybrukowany granitowymi „kocimi łbami” (możemy je zobaczyć np. na drodze przy ratuszu). Przy wschodnim skrzydle wykonano studnię, która była przykryta daszkiem podpartym na filarach (podobnie jak to można zobaczyć w studni w zamku malborskim).

WIEŻA NAD MIASTEM
W 1321 roku w zamku w Głogówku nastąpiło oficjalne przekazanie władzy dla Alberta i od tej pory wraz z przekazaniem korony i pieczęci, młody książe mógł sprawować władzę. Na jego pieczęci widniał łaciński napis otokowy: „Albertus Dei gratia dux Junior Opolensis et dominus Streliicensis” (Z Bożej łaski młodszy Książe Opolski i pan na Strzelcach).

Książe przez blisko 50 lat sprawował władzę razem z żoną Agnieszką. Miał dobre stosunki zarówno z Kazimierzem Wielkim – królem Polski jak i Ludwikiem Węgierskim, będąc jego posłem do cesarza Karola IV. Rozbudowywał swoje księstwo, lokując nowe wsie, zakładając młyny i nadając liczne przywileje – np.: dla miasta Strzelce. Od 1327 roku rozpoczyna budowę sytemu obronnego miasta w postaci murów obronnych i baszt. Południową flankę tego systemu obronnego stanowił zamek książęcy.

Przez blisko 200 lat potężna gotycka wieża zamku będzie górowała nad miastem .

W okresie istnienia Księstwa Strzeleckiego zamieszkiwali go następujący władcy: Albert1313–1370, Agnieszka księżna, wdowa 1370–1377, Henryk–1370–1382, Bolko III 1382, Bolo IV–1382–1437, Bernard 1400–1455, Bolko V 1455–1460.

JAKA PRZYSZŁOŚĆ?

W 1460 roku przestaje istnieć Księstwo Strzeleckie, a w 1532 roku umiera ostatni opolski Piast Jan II Dobry i zamek przestaje być siedzibą książęcą. Przez następne 400 lat zmieniono go w rezydencje pałacową.

Dzisiaj, gdy wiemy, że zamek będzie w końcu odbudowany, miejmy nadzieję, że najstarsze elementy zamku, które dotrwały do naszych czasów, będą odpowiednio wyeksponowane, a w odrestaurowanych komnatach być może będzie także muzeum, w którym prezentowane zostaną zachowane jeszcze zabytki minionej świetności naszej ziemi.

ZBIGNIEW KUCHARSKI