Franz von Zawadzky

Pomnik stał przy głównej drodze w Zawadzkiem. Na kamiennym postumencie widniało popiersie faktycznego założyciela huty i miasta. Dziś w tym miejscu stoi dom jednorodzinny

Nasz bohater nigdy nie uczył się zawodu hutnika. Początkowo zajmował się administrowaniem dóbr hrabiowskich w Strzelcach Wielkich. Urodził się 18 stycznia 1791 r. i pochodził prawdopodobnie z Krakowa. Franz von Zawadzky, powszechnie nazywany Benno, ożenił się z Barbarą z domu von Rudziński-Rudno, urodzoną 2 marca 1798 r. Barbara znacznie przeżyła swojego męża. Zmarła 1 października 1871 r. Podczas swych rządów w Kalinowie doprowadziła m.in. do remontu kościoła, wybudowania zamku oraz uregulowania zakresu powinności zagrodników.

Kariera zarządcy dóbr była dobrym punktem wyjścia do zajęcia się nową inwestycją hrabiego von Renarda - dużą hutą żelaza nad Małą Panwią. Metal produkowany był tu już w XVII wieku. Opisuje to Walenty Roździeński w wydanym w 1612 r. dziele "Officina ferraria abo huta y warsztat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego", w którym wspomina najważniejsze huty działające wzdłuż Małej Panwi.

Bogactwem regionu była ruda darniowa nazywana przez okolicznych mieszkańców "rupiecią". Bogate złoża żelaza odkładały się tuż pod powierzchnią, więc ich wydobycie nie nastręczało problemów. Ruda darniowa miała postać pylistą, grudkowatą bądź układała się w twarde lite płyty o powierzchni do kilkudziesięciu metrów kwadratowych. Wydobywać ją było można także w zakolach rzek lub korzeniach drzew, gdzie odkładała się z przepływającej wody. Ciekawą cechą takich złóż rudy było to, że wyeksploatowaną warstwę wystarczyło przykryć na powrót darnią, by woda naniosła tam znów materiał.

Po zajęciu Śląska przez Prusy zintensyfikowano wydobycie tego niezbędnego do rozwoju przemysłu metalu. Już w XVIII wieku powstały huty królewskie, w których zastosowano najnowocześniejsze wówczas technologie. Z czasem zakłady zaczęli otwierać prywatni właściciele ziem.

Hrabia Filip Collona stworzył pod koniec XVIII wieku wiele małych zakładów - hutę w Kolonowskiem i na Regolowcu. Zreorganizował też hutę w Żędowicach, a w 1795 r. z jego inicjatywy wykopany został długi kanał hutniczy ciągnący się aż do Kolonowskiego. Jego następca, hrabia Andreas von Renard, stwierdził, że czas wybudować hutę w zupełnie nowym miejscu. Wybrano podmokły i zalesiony obszar nazywany "Moczydoły". Na czele huty postawił swojego zarządcę dóbr. Początkowo prężnie rozwijający się zakład z osadą nazwano od właściciela Andreashütte (nazwa ta powróciła w latach 1936-45 w ramach akcji nadawania miejscowościom niesłowiańskich nazw przez władze hitlerowskie). Wkrótce huta i rozrastająca się wokół niej osada zaczęły dominować nad Żędowicami, które do tej pory były największą miejscowością w okolicy i posiadały długą tradycję wytopu żelaza.

Kiedy tworzeniem i zarządzaniem huty zajął się hrabia Franz von Zawadzky, nie miał on żadnego doświadczenia w tej dziedzinie. Długoletnia praktyka pozwoliła mu jednak zapoznać się z tajnikami wytopu żelaza do tego stopnia, że został w niej ekspertem. Pod jego przewodnictwem huta rozwijała błyskawicznie. W 1836 r. pracowało tam 40 robotników. W 1840 - już 160. Bardzo szybko hutę i osadę zaczęto nazywać "Zawadzky" z inicjatywy samego hrabiego Renarda.

Prowadzenie huty dało mu także inne korzyści. W latach 1841-1848 był Przewodniczącym Sejmu Prowincjonalnego. Znaczny majątek, jaki zyskał, pozwolił mu na zakup od hrabiego majątku w Kalinowie, by z czasem rozszerzyć swoje włości o Jaryszów, Poniszowice, Niewiesie i Niekarnię.

Franz von Zawadzky zmarł w Strzelcach Wielkich 19 czerwca 1849 r. w wieku 58 lat. Pochowano go obok kościoła pw. św. Wawrzyńca. Kiedy cmentarz zlikwidowano, nagrobki jego i jego małżonki znalazły miejsce w murze okalającym dawną nekropolię.

W trzy lata po jego śmierci w Zawadzkiem odsłonięto pomnik z popiersiem faktycznego twórcy miejscowości. Przez ponad 100 lat upamiętniał powszechnie szanowanego człowieka. Pomnik zniszczono w 1962 r. Losy resztek obelisku nie są znane.

Piotr Smykała, Romuald Kubik